Tai vách mạch dừng — nơi ký ức không bị chìm trong im lặng

Tai vách mạch dừng là dự án cộng đồng – nhân quyền – nghệ thuật được hình thành từ một thực tế: đời sống bên trong các trại giam ở Việt Nam gần như không có thông tin công khai và rất ít cơ chế giám sát độc lập. Phần lớn những gì xã hội biết đến chỉ là hình ảnh chính thống mang tính tuyên truyền, trong khi trải nghiệm thực tế của người bị giam giữ, thân nhân và nhân chứng lại hiếm khi được lắng nghe. Dự án ra đời để mở ra một không gian nơi những ký ức đó có thể được cất tiếng nói, thay vì tiếp tục bị chìm trong im lặng.

Trọng tâm của dự án là thu thập lời kể trực tiếp từ những người từng ở trong tù (án hình sự, tù nhân lương tâm), cũng như từ thân nhân và nhân chứng. Nội dung ghi nhận bao gồm tên trại giam, không gian bên trong, điều kiện sinh hoạt, chăm sóc y tế, lao động, kỷ luật, bạo lực, cách hành xử của quản giáo, những hạn chế về quyền, và bất kỳ sự kiện nào người kể cho là quan trọng. Dự án chỉ yêu cầu dữ liệu tối thiểu để xác định bối cảnh câu chuyện (như tên trại và thời gian ước tính), và không thu thập thông tin nhận dạng cá nhân nếu không có sự đồng ý rõ ràng. Người tham gia có thể hoàn toàn ẩn danh.

Những lời kể này không chỉ được lưu trữ, mà còn được trực quan hóa trên một bản đồ tương tác các trại giam trên toàn quốc. Mỗi câu chuyện trở thành một “điểm sáng” trên bản đồ; nơi có nhiều câu chuyện, ánh sáng càng rõ. Khi người xem nhấp vào các điểm này, họ có thể tiếp cận bản ghi âm ẩn danh, văn bản, chủ đề nội dung và mức độ kiểm chứng. Bản đồ dần hình thành như một cơ thể ký ức tập thể, giúp xã hội nhìn thấy những không gian vốn bị che khuất, và hiểu rằng phía sau mỗi bức tường là những đời sống thật.

Dự án được xây dựng trên các nguyên tắc an toàn, ẩn danh, và minh bạch. Có cơ chế kiểm duyệt nội dung nguy hiểm, phân lớp độ tin cậy (chưa kiểm chứng, được đối chiếu từ nhiều nguồn, có bằng chứng), và quy trình bảo mật nhằm giảm thiểu rủi ro cho người kể chuyện. Đây không phải là nơi kết tội hay phán xét, mà là một nền tảng lưu giữ ký ức và kinh nghiệm sống — để nghiên cứu, nghệ thuật, báo chí và xã hội có thêm dữ liệu từ chính những người đã trải qua.

Chúng tôi tin rằng mỗi câu chuyện được chia sẻ là một bước làm sáng thêm bức tranh chung. Nếu bạn từng trải qua, chứng kiến, hoặc có thông tin liên quan, sự chia sẻ của bạn — dù ẩn danh — đều có ý nghĩa. Chính sự góp mặt của nhiều tiếng nói độc lập sẽ tạo nên sức mạnh cho dự án: giúp ký ức không bị xóa nhòa, giúp xã hội hiểu rõ hơn, và góp phần mở ra những thay đổi cần thiết trong tương lai.