Điều gì được coi là tra tấn, và chúng tôi biết được bằng cách nào.
Kho lưu trữ nói được nhiều hơn bất kỳ một người làm chứng nào. Trang này trình bày định nghĩa mà dự án dựa vào, cách dựng một hồ sơ cơ sở giam giữ, và giới hạn của những gì có thể khẳng định.
Định nghĩa
DefinitionTra tấn ở ba tầng bậcDự án dựa trên một định nghĩa được đọc ở ba mức độ. Mỗi mức gọi tên một đối tượng khác nhau: một con người, một môi trường, và một thiết chế. Kho lưu trữ ghi lại cả ba, và tiếp cận theo thứ tự đó — hướng ra từ con người.
Ở mức độ cá nhân, tra tấn là một tiến trình dùng đau đớn và tổn hại, sự sợ hãi, sự sỉ nhục, việc làm rối loạn và kiểm soát các chức năng cơ thể, cùng việc thao túng thời gian, môi trường và các giác quan để huỷ hoại một con người. Mục đích của nó thường bao gồm ép cung, ép nhận tội hoặc tố cáo; trừng phạt; đe doạ hay cưỡng bức; và tái tạo lại danh tính hoặc thế giới quan của nạn nhân theo ý muốn kẻ tra tấn.
Dù bị gây ra từ bên ngoài, tra tấn được trải nghiệm như một cuộc chiến thể chất, tinh thần và cảm xúc chống lại chính mình, trong đó nạn nhân bị buộc phải giữ vai trò chủ động trong nỗi đau của chính họ. Tổn hại của tra tấn là có thật, nhưng dấu vết của nó trên mỗi tù nhân lại tuỳ biến. Mỗi nạn nhân nhận lấy tra tấn theo một hình hài riêng, và trao cho nó nhiều ý nghĩa khác nhau.
Tra tấn diễn ra bên trong — và được tạo điều kiện bởi — một môi trường tra tấn: các điều kiện vật chất của việc giam giữ, các phương pháp tra tấn, cùng những thực hành, quan hệ và tương tác con người tại cơ sở. Cùng nhau, những yếu tố này tấn công và huỷ hoại nhân vị của tù nhân. Môi trường tra tấn là đối tượng tư liệu trung tâm của dự án này.
Ở mức độ xã hội, tra tấn là một thiết chế xã hội của quyền lực và cai trị. Thiết chế này tạo điều kiện cho các hành vi tra tấn, sản sinh ra các môi trường tra tấn, và bảo đảm sự vô can cho những kẻ gây ra nó. Tra tấn được thực hiện bởi nhân viên nhà nước, hoặc diễn ra với sự làm ngơ của họ. Thông qua nạn nhân, nhà nước truyền đi một thông điệp về quyền lực của mình và tầm với của quyền lực đó, và răn đe sự phản kháng. Điều này tạo ra sự im lặng, sự tự kiểm duyệt và sự tê liệt của ý chí phản kháng — bảo đảm công chúng chấp nhận nguyên trạng. Đến lượt mình, tra tấn tồn tại nhờ chính sự thờ ơ và chấp nhận đó của công chúng.
Thực hành
PracticeMỗi tầng bậc một phương phápMỗi mức của định nghĩa được tiếp cận bằng một phần việc khác nhau. Kho lưu trữ không thể bắt đầu từ trên xuống: lời kể cá nhân đến trước, cơ sở được dựng bằng đối chiếu, và chỉ khi đó mới có thể viết về hệ thống. Mỗi bước cung cấp bằng chứng cho bước kế tiếp.
Dự án thu thập các câu chuyện về tra tấn và nhà tù thông qua hai cách: phỏng vấn sâu và đóng góp từ cộng đồng. Đối với phương pháp thứ nhất, dự án thực hiện một cuộc phỏng vấn khoảng 90 phút dựa trên một bộ câu hỏi sâu về trải nghiệm bị giam giữ và tra tấn. Bộ câu hỏi sắp xếp thông tin theo tiến trình của một vụ án hình sự: bắt giữ, tạm giam và điều tra, thi hành án, và hậu giam giữ. Việc phân chia theo thời gian giúp nhân chứng mô tả chi tiết hơn điều kiện sống nơi họ từng bị giam.
Sau phỏng vấn, nội dung được dùng cho hai mục đích. Thứ nhất, dự án chỉnh sửa thành một lời kể ở ngôi thứ nhất và lưu trữ công khai trong mục “Con người”. Từ ngữ và nội dung được giữ nguyên như trong cuộc phỏng vấn; dự án chỉ bỏ những từ lặp và nội dung cần ẩn danh.
Thứ hai, nội dung được dùng để phân tích và đối chiếu. Mỗi nhân chứng được coi là một trường hợp bị tra tấn và được đo bằng Thang đo Môi trường Tra tấn (TES) do Pau Pérez-Sales phát triển (2017). Dự án cũng đối chiếu một cuộc phỏng vấn với các cuộc phỏng vấn và nguồn tin khác để có cái nhìn tổng quan về cơ sở giam giữ và hệ thống nhà tù ở Việt Nam.
Đối với phương pháp thứ hai, dự án thu thập câu chuyện từ cộng đồng. Mỗi lời kể có độ chi tiết và cấu trúc khác nhau; dự án phân tích theo cùng cách với phỏng vấn. Nếu chi tiết cao, câu chuyện được lưu như một trường hợp cụ thể trong mục “Con người”, và các mẫu thông tin từ đó được dùng để đối chiếu với dữ liệu khác.
Để hiểu về một cơ sở giam giữ, dự án đối chiếu dữ liệu từ phỏng vấn sâu, đóng góp của cộng đồng, thông tin từ nhà nước, sách báo và hình ảnh vệ tinh. Việc đối chiếu giúp dự án khách quan khi trình bày thông tin, đồng thời có cái nhìn tổng quan mà một nguồn dữ liệu duy nhất khó đem lại. Tuỳ lượng thông tin có được, với mỗi cơ sở chúng tôi hướng tới mô tả những thực hành phổ biến và tương tác giữa tù nhân và quản giáo tại cơ sở đó.
Thông tin về các cơ sở giam giữ có thể truy cập qua tính năng Bản đồ. Tại đó, bạn đọc tìm thấy thông tin khái quát; muốn sâu hơn thì đọc các tổng hợp chi tiết gợi ý trên Bản đồ hoặc trong mục “Nhà tù”. Thông tin mỗi cơ sở được cập nhật dựa trên các câu chuyện thu thập được, cho đến khi đạt bão hoà.
Dựa trên lời kể cá nhân của nhân chứng và thông tin của các cơ sở giam giữ, dự án đối chiếu thêm với văn bản pháp luật Việt Nam và sách báo để phân tích hệ thống nhà tù và nền tư pháp hình sự. Qua đó, dự án hướng tới hiểu cách hệ thống nhà tù vận hành ở Việt Nam, những vấn đề liên quan tới tra tấn có thể xảy ra ở mỗi giai đoạn của một vụ án, và vai trò của Nhà nước trong việc chưa chấm dứt tra tấn. Nội dung này được viết dưới dạng báo cáo và có trong mục “Hệ thống”.
Nguyên tắc và Đạo đức
Principles & EthicsBa cam kếtVì dự án không thể tiếp cận các cơ sở giam giữ nơi diễn ra tra tấn hay chứng kiến tiến trình tra tấn, dự án không thể hoàn toàn khẳng định tính xác thực của một sự kiện nếu chỉ dựa vào một nguồn duy nhất. Để đảm bảo tính xác thực, dự án hướng tới bão hoà thông tin — tức là khi thu thập thêm dữ liệu, phỏng vấn hay quan sát về một sự việc không còn tạo ra thông tin mới.
Dự án dành toàn bộ sự tôn trọng cho nạn nhân khi kể lại trải nghiệm bị tra tấn của chính họ. Cùng bị giam một nơi và cùng chịu một phương pháp, mỗi nạn nhân có cảm nhận và ký ức hoàn toàn khác nhau. Do đó, ở mức cá nhân, dự án cam kết giữ nguyên bản lời kể; chỉ chỉnh sửa vì lý do an toàn và bảo mật.
Với mỗi nhân chứng, dự án thay tên thật bằng một bí danh ngẫu nhiên để đảm bảo an toàn. Khi một tù nhân khác được nhắc tới, dự án cân nhắc dùng tên thật nếu không gây thêm rủi ro cho họ — ví dụ khi người đó đã qua đời. Bên cạnh ẩn danh nhân chứng, với thông tin công khai, dự án loại bỏ những mẫu thông tin mà khi gộp lại có thể định danh nhân chứng.
Phương pháp tồn tại để hồ sơ có thể được trích dẫn.